Khi văn học ăn theo điện ảnh

Responsive image

Điều này thể hiện rõ ở việc nhiều tác phẩm văn học đã được chuyển thể tạo thành những bộ phim xuất sắc bậc nhất trong lịch sử điện ảnh. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển vươn lên mạnh mẽ của mình, rất nhiều tác phẩm điện ảnh đã trở thành nền tảng, tạo niềm cảm hứng cho vô số tác phẩm văn học ra đời…
1.Điện ảnh và văn học: mối tương tác mạnh mẽ

Nếu như văn học đã xuất hiện cùng với nền văn minh của nhân loại với lịch sử hàng ngàn năm, tạo thành một kho tàng thư tịch đồ sộ thì điện ảnh mới chỉ xuất hiện hơn một trăm năm trở lại đây. Tuy nhiên, điện ảnh đã vươn lên nhanh chóng, thực sự trở thành một ngành công nghiệp giải trí có sức hút không kém gì văn học. Thậm chí trong thời đại văn hóa đọc ngày càng trở nên bị thu hẹp bởi những loại hình giải trí mới mẻ thì điện ảnh song hành cùng với công nghệ, đã và đang tạo nên những tác phẩm bom tấn của nghệ thuật thế giới.

Trong những ngày đầu phát triển, rất nhiều tác phẩm điện ảnh ra đời dựa trên những kiệt tác văn học thế giới. Chúng ta có thể kể ra những bộ phim dựa văn học nổi tiếng như: Cuốn theo chiều gió (Margaret Mitchell), Đồi gió hú (Emily Brontë), Bá tước Montes Cristo (A. Dumas), Ben Hur (Lew Wallace), Bay trên tổ chim Cúc cu (Ken Kesey) v.v…. Hiếm thấy một tác phẩm văn học ăn khách nào mà lại chưa được dựng thành phim. Kể cả ở thời điểm hiện tại, những tác phẩm điện ảnh dựa văn học vẫn liên tục được ra đời. Đáng kể nhất là loạt phim Harry Potter (J. K. Rowling), Chúa nhẫn (J. R. R. Tolkien, Biên niên sử Narnia (C.W.Lewis) v.v… đóng góp cho điện ảnh thế giới những bộ phim vừa có chất lượng nghệ thuật, vừa mang đậm dấu ấn giải trí, đồng thời thành công lớn về mặt thương mại trong vòng một thập kỷ trở lại đây.

Ở chiều kích ngược lại, điện ảnh cũng đã và đang có những ảnh hưởng đáng kể đến văn học. Khá nhiều tác phẩm văn học dựa trên những tác phẩm điện ảnh đã ra đời. Nhiều nhà văn lựa chọn cho mình con đường lập danh từ những tác phẩm văn học dựa điện ảnh. Trong số đó, không ít người đã tạo lập được danh tiếng cho mình.

2.Star Trek – sự khởi đầu của văn học dựa điện ảnh

Trước khi bộ phim truyền hình Star Trek – Du hành thời gian ra đời, mối tương tác văn học – điện ảnh dường như chỉ đi theo lối đơn chiều. Sức ảnh hưởng của văn học lên điện ảnh là rất rõ rệt. Ngược lại gần như chưa có tác phẩm văn học dựa điện ảnh ra đời. Cho đến khi điện ảnh liên tục cho xuất bản những quả bom tấn, có sức ảnh hưởng rộng lớn đến nghệ thuật thế giới, khởi đầu với cái tên Star Trek

Nói đến truyền hình thế kỷ 20, người ta sẽ không thể không nhắc đến sê ri phim truyền hình Star Trek. Đây là loạt phim tạo hình thành hiện tượng nhượng quyền văn hóa đầu tiên, có ảnh hưởng sâu rộng đến văn hóa đương đại của thế giới. Cuộc phiêu lưu bên ngoài không gian của Thuyền trưởng James T. Kirk với người bạn đồng hành Spock người Vulcan trên con tàu vũ trụ Enterprise đã trở thành món ăn tinh thần của hàng triệu triệu lớp khán giả. Hàng loạt ẩn dụ chính trị, phản biện xã hội, triết lý sống đã được mô tả một cách khéo léo thông qua những dân tộc, những hành tinh trên khắp các thiên hà xa xôi trong thế giới của Star Trek. Những vật dụng trong bộ phim cũng đã trở thành nguồn cảm hứng để sau này người ta phát minh ra máy vi tính, điện thoại di động, đĩa compac disc. Ngay từ khi được tác giả Gene Roddenberry sáng tạo và đưa lên màn ảnh, đã có tới 60 quốc gia xin mua bản quyền của Star Trek. Sê ri phim truyền hình đặc biệt này kéo dài trong suốt 40 năm, kèm theo là cả một đế chế giải trí đi cùng như những viện bảo tàng chủ đề Star Trek, những bộ đồ chơi dựa theo những nhân vật trong Star Trek, trong số đó, không thể không kể đế những tác phẩm văn học dựa trên phim Star Trek.

Tiểu thuyết đầu tiên dựa trên Star Trek là Nhiệm vụ tới Horatius - Mission to Horatius của tác giả Mack Reynolds. James Blish, một tác giả khác viết một cuốn truyện dựa trên Star Trek mang tên Spock phải chết - Spock Must Die. Tiếp sau đó là hàng trăm tiểu thuyết, truyện ngắn dựa trên bộ phim đã ra đời. Những tác phẩm văn học trên đã được những người hâm mộ phim đón nhận nồng nhiệt, được các báo chí đăng tải và trở thành một trào lưu sáng tác mạnh mẽ của dòng văn học khoa học giả tưởng trong suốt thập niên 70 và 80 của thế kỷ 20. Trào lưu đó đã tạo thành một lớp nhà văn Star Trek (Trek writer), không ít trong số đó sau này đã thành danh như Peter David, Diane Carey, Keith R. A. DeCandido, Michael Jan Friedman với số lượng tác phẩm đáng nể. Nhiều đạo diễn trong các phần phim Star Trek, diễn viên đóng phim Star Trek cũng viết truyện ngắn, viết cảm nhận về những nhân vật của mình. Đạo diễn Jeri Taylor đã viết 2 cuốn tiểu thuyết dựa trên những nhân vật trong phần phim Chuyến phiêu lưu - Voyager mà ông đạo diễn. Những cuốn sách ra đời xoáy sâu thêm vào những nhân vật trong phim, giải thích thêm về những tộc người, về lịch sử của những hành tinh mà loạt phim không thể nói hết. Nhiều hãng truyện tranh danh tiếng cũng vào cuộc với Star Trek như Marvel, DC Comics. Tại Nhật, nhà sách Tokyopop cũng xuất bản tuyển tập Star Trek: Thế hệ tiếp nối - Star Trek: Next Generation theo lối vẽ Manga. Nhà nghiên cứu về hiện tượng Star Trek Jeff Ayers, tác giả cuốn sách nghiên cứu Chuyến du hành của trí tưởng tượng - Voyages of Imagination, đã viết: “Trong vòng 4 thập kỷ, với 5 seri phim truyền hình gồm hơn 700 bộ tập phim, khoảng 300 bộ tiểu thuyết, 10 bộ phim điện ảnh, Star Trek thực sự đã tạo ra một đế chế vô tiền khoáng hậu của ngành giải trí”. Hàng loạt những bộ tiểu thuyết dựa trên các phần phim hoặc những câu truyện hoàn toàn vượt ra khỏi khuôn khổ của bộ phim được xuất bản lần lượt trong những năm 80, 90 của thế kỷ 20 và sang đến đầu thế kỷ 21, những tác phẩm ăn theo Star Trek vẫn còn tiếp diễn, thu hút một lượng người đọc khổng lồ. Hãng CBS, hãng nắm bản quyền của Star Trek đã công bố: “Bản thân Star Trek thôi cũng đã là một ngành công nghiệp hàng tỷ đô”.

3.Hiệu ứng domino

Từ hiện tượng Star Trek, người ta đã dần đúc rút ra những nguyên tắc thành công dành cho những tác phẩm văn học dựa theo điện ảnh. Tiểu thuyết dựa trên phim thường được chia thành 4 dạng: 1. Khai thác những câu truyện xảy ra trước phim, 2. Giải thích rõ hơn những câu chuyện xảy ra trong phim, 3. Khai thác những câu truyện xảy ra sau phim, 4. Khai thác những nhân vật khác nhau trong phim. Sau Star Trek, hàng loạt nhà văn khác đã chọn những tác phẩm điện ảnh bom tấn để viết nên những tác phẩm văn học, thu hút vô số độc giả toàn cầu

Nếu như Star Trek là hiện tượng phim truyền hình độc đáo bậc nhất của thế kỷ 20 thì trong lĩnh vực phim điện ảnh, loạt phim Chiến tranh các vì sao – Star War của đạo diễn kỳ tài George Lucas xứng đáng là một trong những cú tâm chấn đáng nhớ nhất của lịch sử điện ảnh. Bộ phim về chàng trai Luke Skywalker, những hiệp sĩ Jedi, thầy Yoda, thầy Obi-Wan Kenobi, Lãnh chúa Darth Vader - Anakin Skywalker, Chiến binh Han Solo v.v… đã dành doanh thu toàn cầu khoảng 4,5 tỷ USD với hàng loạt giải Oscar danh giá và một lượng người hâm mộ khắp nơi trên toàn thế giới. Sau khi bộ phim được trình chiếu, đã có 148 tiểu thuyết viết dựa theo bộ phim Star Wars kể về những sự kiện đã xảy ra từ khoảng 25,000 đến 1,000 năm trước khi câu truyện trong bộ phim ra đời. Tác giả tiêu biểu là Jude Watson với hơn 30 tiểu thuyết viết về các nhân vật, sự kiện, tộc người liên quan đến bộ phim. Những tên tuổi khác như Karen Traviss, Karen Miller, Michael Reaves, A.C. Crispin, L. Neil Smith v.v… đều có hơn chục cuốn tiểu thuyết liên quan đến Star Wars. Những cuốn sách dựa Star War có khi còn vượt hẳn khuôn khổ của bộ phim, mang những ý nghĩa khác hẳn. Như tác giả Matthew Bortolin giải thích những thuật ngữ và triết học của Phật giáo thông qua những nhân vật và sự kiện của Star Wars.

Ở châu Á, cùng thời kỳ này, một hiện tượng kỳ lạ từ điện ảnh sang văn học cũng xuất hiện. Đó chính là tác phẩm đắc ý Tiêu Thập Nhất Lang của nhà văn kiếm hiệp trứ danh Cổ Long. Ít người biết rằng tác phẩm này ban đầu Cổ Long viết từ kịch bản phim truyền hình. Sau khi bộ phim được trình chiếu, nhận được phản ứng nhiệt thành của khán giả, Cổ Long - vốn là nhà văn nhưng có tư tưởng thương mại rất mạnh - đã viết tiểu thuyết Tiêu Thập Nhất Lang. Bởi câu truyện đã có một “bản nháp điện ảnh”, thành ra khi viết nên tiểu thuyết, từ tình tiết đến bố cục và kết cấu đều được viết ra rất hoàn chỉnh khiến Tiêu Thập Nhất Lang trở thành một trong những tác phẩm đáng giá bậc nhất của Cổ Long cũng như của hệ thống những tác phẩm văn học võ hiệp đương đại.

Một số bộ phim nổi tiếng khác cũng dần được chuyển thể thành tiểu thuyết. Như bộ phim Vương quốc Người ngoài hành tinh - Alien Nation của đạo diễn Graham Baker nói về cuộc sống của những người ngoài hành tinh tại thành phố Los Angeles. Khi chuyển thể thành tiểu thuyết, câu chuyện đã có những hàm ý mạnh mẽ hơn bộ phim, nhấn mạnh đến việc xã hội Mỹ vẫn còn những bất công trong việc phân biệt chủng tộc, coi khinh người nhập cư. Loạt phim Kẻ hủy diệt - Terminator với phần 3: Máy móc trỗi dậy - Rise of the Machines cũng đã được nhà văn David Hagberg chuyển thể thành tiểu thuyết dựa trên bộ phim cùng tên. Bộ tiểu thuyết ra đời nhằm đề cập đến nhiều khía cạnh mà phim làm chưa tới và trám lại những lỗ hổng logic trong phim. Loạt phim ăn khách Indina Jonescũng đã xuất hiện hàng loạt phiên bản tiểu thuyết. Ngoài ba phần dựa trên phim Truy tìm Chén thánh – Raiders of the Lost Ark, Ngôi đền hủy diệt - The Temple of Doom và Cuộc thập tự chinh cuối cùng - The Last Crusade, cuộc phiêu lưu của giáo sư – nhà khảo cổ Indiana Jones không dừng ở khuôn khổ màn ảnh phim mà theo trí tưởng tượng của các nhà văn, hành trình của Indiana Jones tiếp nối với những chuyến phiêu lưu mới mẻ như Điệu nhảy của người khổng lồ - Dance of the Giants, Phù thủy Trắng - White Witch, Trứng khủng long - Dinosaur Eggs, Bí mật Nhân sư - Secret of the Sphinx v.v... với khoảng 50 cuốn tiểu thuyết dựa theo phim gốc. Ngoài ra, hàng loạt tác phẩm khác dựa điện ảnh khác đã được chấp bút như Thứ sáu ngày 13 - Friday the 13thTrở lại Tương lai - Back to the Future v.v… William Kotzwinkle nhà văn đoạt Giải thưởng Văn học Giả tưởng Thế giới - World Fantasy Award cũng thử bút viết về câu chuyện E.T – Người ngoài trái đất - E.T. the Extra-Terrestrial của đạo diễn Steven Spielberg. Hiện nay, Max Allan Collins là một trong những tác giả viết truyện dựa theo phim nổi tiếng bậc nhất. Những cuốn tiểu thuyết của dựa phim của ông như Không lực 1 - Air Force o­ne và Xác ướp Ai Cập trở lại - The Mummy Returns, Thiên thần bóng tối – Dark Angel, Giải cứu binh nhì Ryan - Saving Private Ryan v.v… đã giúp ông dành được vị trí là một trong những nhà văn nổi tiếng bậc nhất của Mỹ. Thậm chí cả siêu phẩm điện ảnh mọi thời đại như Avatar cũng đang dự kiến có phiên bản tiểu thuyết khi đạo diễn James Cameron hé lộ: “Có những thứ bạn chỉ có thể bộc lộ bằng chữ chứ không thể hiện được qua màn ảnh. Tôi tự nhủ với mình: “Ta đã kiếm được tiền từ phim, tại sao ta không viết một cuốn sách?".

Một điểm đáng nói là những nhà văn viết những tác phẩm dựa điện ảnh đều rất tự hào với tác phẩm của mình. Họ cũng có những số lượng độc giả hâm mộ đông đảo, với số lượng sách phát hành rất khả quan, luôn được các nhà xuất bản đón chào. Trong khi đó, việc những tác phẩm văn học dựa điện ảnh ở nước ta hầu như chưa xuất hiện. Điều này có thể bắt nguồn từ một số nguyên nhân. Thứ nhất, nền điện ảnh nước ta còn quá thiếu những tác phẩm đủ hay với những cốt truyện và không gian đủ rộng để những người viết có thể dựa vào đó để tạo nên những tác phẩm mới. Thứ hai, những người viết văn nước ta không coi trọng việc sáng tác dựa trên những tác phẩm điện ảnh. Trong khi đó, văn học xét trên một phương diện nào đó, để thành công được phải có tính thương mại. Và những tác phẩm dựa điện ảnh thành công về mặt thương mại bởi chúng đã có một số lượng người hâm mộ bộ phim, đây chính là những độc giả tiềm năng cho tiểu thuyết dựa điện ảnh. Không biết hướng đi này có đáng được khuyến khích ở nền văn học nước nhà hay không?